Het leven van de graaf van Boussu (1542-1578) kende een merkwaardig verloop. Na de vlucht van de prins van Oranje werd hij in 1567 door Margaretha van Parma in diens plaats benoemd tot stadhouder van Holland en Utrecht. Na het ontslag van de landvoogdes leverde hij in dienst van Alva een vergeefse strijd tegen de watergeuzen en de Oranjegezinde steden van Holland. In de slag op de Zuiderzee van 11 oktober 1573 delfde hij het onderspit tegen de rebellerende Waterlandse en Westfriese steden. Na een driejarige gevangenschap in Hoorn herkreeg Boussu zijn vrijheid volgens artikel 9 van de Pacificatie van Gent. Onder begeleiding in Middelburg aangekomen beloofde hij Oranje zich in dienst te stellen van het vaderland. In hoeverre loste hij die belofte in? De graaf schoof steeds meer op naar de prins en diens streven naar behoud van de Generale Unie op basis van tolerantie. Zijn plotselinge dood op 21 december 1578 werd door Oranje dan ook hevig betreurd. Boussu’s rol in de Opstand is in de literatuur onderbelicht gebleven. Zo krijgt zijn optreden als bemiddelaar en opperbevelhebber van het Staatse leger tegen de Spaanse landvoogden vrijwel geen aandacht. In dit boek wordt getracht een completer beeld te geven van deze intrigerende man en de rol die hij speelde gedurende een belangrijke periode in de Nederlandse geschiedenis. Verantwoording 7 Inleiding: Boussu’s afkomst en voorgeschiedenis 9 1 Stadhouder in Spaanse dienst (1567-1573) 16 2 De gekaapte Statenvergadering van Holland. Boussu’s positie ondermijnd (juli 1572) 54 3 Gevangenschap in Hoorn (1573-1576) 90 4 De Pacificatie van Gent (1576). Vrijlating en bemiddeling bij de satisfactieregelingen met Oranje in Holland 111 5 Boussu’s missie naar Utrecht. De Vredenburg ontdoen van het Spaanse garnizoen 132 6 De kwestie van het stadhouderschap en de satisfactie van Utrecht 155 7 Andere omstreden stadhouderschappen (de noordelijke gewesten en Gelderland) 177 8 ‘Groote commotie ende oproerte’ tussen de Utrechtse burgers en Boussu’s soldaten 225 9 Problemen met de afdanking van Boussu’s regiment en de ontmanteling van de Vredenburg 242 10 De breuk met Don Juan 255 11 De komst van aartshertog Matthias. Nieuwe oriëntatie van Boussu 271 12 De slag bij Gembloux: de Staten-Generaal in de verdediging. De satisfactie van Amsterdam 285 13 Opperbevelhebber van het Staatse leger 304 14 Buitenlandse bemoeienis en militaire manoeuvres 315 15 Slag bij Rijmenam. Chronische geldproblemen 328 16 De komst van Anjou en Johan Casimir. Boussu’s militaire leiding betwist 344 17 De Generale Unie in crisis 362 18 Boussu’s einde 385 Samenvatting 394 Geraadpleegde archieven 401 Bronnen en literatuur 404