De samenhang en wisselwerking tussen technologie, politiek en economie is vandaag de dag een uiterst relevant thema. In de negentiende eeuw was de telegrafie een revolutionaire technologie die tijd en ruimte wist te overbruggen, markten ingrijpend transformeerde en nieuwe elektronische publieke ruimten creëerde. In zijn proefschrift onderzoekt Fons Borm de adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië tussen 1845 en 1914, en laat hij zien hoe technologie, politiek en economie in deze periode onlosmakelijk met elkaar verweven raakten. Aan de hand van uitgebreide gereconstrueerde datareeksen, ruimtelijke zones en ontwikkelingsfasen wordt duidelijk hoe sterk het gebruik van telegrafie varieerde, hoe liberale politieke ingrepen – zoals de Telegraafwet van Thorbecke – en staatsinvesteringen de groei stimuleerden, en hoe telegrafie onderdeel werd van het parlementaire debat, internationale diplomatie en geopolitieke spanningen in zowel Europa als Azië. Borm toont aan dat telegrafie niet alleen een technologische innovatie was, maar ook een politiek instrument voor natie- en staatsvorming, koloniale machtsuitoefening én een economische motor die markten integreerde en nieuwe vormen van bedrijfsorganisatie mogelijk maakte. Met concrete businesscases, variërend van spoorwegen tot koloniale handelshuizen, illustreert het proefschrift hoe de telegrafie onmisbaar werd voor de Nederlandse en Nederlands-Indische economie door ‘business built on telegraph’ en hoe zij fungeerde als een ‘tool of empire’. De Nederlandse telegrafie in de periode 1845-1914 laat zien dat de adoptie van technologie sterk door politieke en economische factoren kan worden gestuurd. Dat biedt een belangrijke les uit het verleden voor de toekomst van technologische ontwikkeling. 1 onderwerp, vraagstelling, onderzoeksmethodiek en bronnen 9 1.1 Onderwerp en vraagstelling onderzoek 9 1.2 Onderzoeksmethode en bronnen 17 1.3 Leeswijzer: structuur van het manuscript 25 2 omvang en snelheid van de adoptie van de telegrafie 26 2.1 Omvang en snelheid van de adoptie van de telegrafie 26 2.1.1 Totaal: omvang en snelheid met uitsplitsing naar geografische zones 26 2.1.2 Intra-Nederland: omvang en snelheid adoptie 34 2.1.2.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 34 2.1.2.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 36 2.1.2.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 39 2.1.2.4 Vergelijking met continentaal Europa en het Verenigd Koninkrijk 41 2.1.2.5 Samenvatting 41 2.1.3 Intra-Europa: omvang en snelheid adoptie 43 2.1.3.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 43 2.1.3.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 45 2.1.3.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 47 2.1.3.4 Vergelijking met continentaal Europa en het Verenigd Koninkrijk 50 2.1.3.5 Samenvatting 50 2.1.4 Intercontinentaal: geschatte omvang en snelheid adoptie 51 2.1.4.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 51 2.1.4.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 52 2.1.4.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 53 2.1.4.4 Samenvatting 56 2.1.5 Intra-Nederlands-Indië: omvang en snelheid adoptie 56 2.1.5.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 56 2.1.5.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 58 2.1.5.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 60 2.1.5.4 Vergelijking met Brits-Indië 61 2.1.5.5 Samenvatting 63 2.1.6 Intra-Azië: geschatte omvang en snelheid adoptie 63 2.1.6.1 Groei verdeeld over tijd en ruimte 63 2.1.6.2 Uitbreiding van de toegankelijkheid als verklaring van de groei 65 2.1.6.3 Verbetering van de betaalbaarheid als verklaring van de groei 65 2.1.6.4 Samenvatting 66 2.1.7 Transitoverkeer: Nederland en Nederlands-Indië 67 2.2 Samenvatting en conclusies 70 3 de politieke formatie van ‘gemeenschap’ 76 3.1 De Rijkstelegraaf 77 3.1.1 De formatie van ‘gemeenschap’ binnen Nederland 77 3.1.1.1 Aanloop en vorming door bestuurlijk besluit in het teken van handhaving openbare orde 77 3.1.1.2 Vorming door politieke wetgeving in het teken van de liberale nationale eenheidsstaat 79 3.1.2 De formatie van ‘gemeenschap’ met Europa 90 3.1.2.1 Aanloop en vorming ‘gemeenschap’ met Europa 90 3.1.2.2 Vorming door bilaterale samenwerking: het Verenigd Koninkrijk 97 3.1.2.3 Vorming door multilaterale samenwerking: Pruisen en het Duitse Keizerrijk 100 3.1.3 De Nederlandse formatie van het ‘wereldtelegraafnet’ 107 3.1.3.1 Aanloop en vorming trans-Indische verbinding voor toegang tot de koloniale gemeenschap 107 3.1.3.2 Vorming trans-Atlantische verbinding voor toegang tot de nieuwe wereld 110 3.2 De Gouvernementstelegraaf 114 3.2.1 De formatie van een Europese koloniale ‘gemeenschap’ 114 3.2.1.1 Aanloop en vorming door bestuurlijk besluit in het teken van koloniaal bestuur 114 3.2.1.2 Vorming door politieke wetgeving van de ‘Indonesische’ gemeenschap 117 3.2.2 De formatie van de ‘gemeenschap’ binnen Azië 119 3.2.2.1 Aanloop en vorming in het teken van koloniale soevereiniteit: Gouvernementstelegraaf 119 3.2.2.2 Vorming in het teken van koloniale soevereiniteit: DNTG 123 3.3 Samenvatting en conclusies 128 4 de economische betekenis van telegrafie 135 4.1 Het economisch gewicht van telegrafie 136 4.1.1 Het economisch gewicht van telegrafie in Nederland 136 4.1.1.1 BBP en het aandeel van de sub-bedrijfsklasse telegrafie 136 4.1.1.2 Voorraadvorming vast kapitaal en telegrafie 142 4.1.1.3 Voorraadvorming ‘human capital’ door telegrafie 145 4.1.1.4 Groei BBP en telegrafie 152 4.1.2 Het economisch gewicht van telegrafie in Nederlands-Indië 159 4.1.2.1 BBP en het aandeel van de sub-bedrijfsklasse telegrafie 159 4.1.2.2 Voorraadvorming vast kapitaal en telegrafie 162 4.1.2.3 Voorraadvorming ‘human capital’ door telegrafie 163 4.1.2.4 Groei BBP en telegrafie 166 4.2 De economische functie van telegrafie 169 4.2.1 Eigentijdse economische theorievorming 169 4.2.2 Een nieuw economisch informatieregime 173 4.2.2.1 Inleiding referentiemodel informatieregime 173 4.2.2.2 De praktijk bij de HIJSM 176 4.2.2.3 De praktijk bij P.W. Janssen 182 4.2.2.4 De praktijk bij Handelshuis Van Eeghen & Co 189 4.2.2.5 De praktijk bij de Deli Maatschappij 195 4.3 Samenvatting en conclusies 200 5 samenvatting en conclusies 206 5.1 Samenvatting: thema’s in de adoptie van de telegrafie 206 5.2 Conclusie: beantwoording onderzoeksvragen 224 bibliografie 228 Archieven 228 Veelgebruikte websites 231 Periodieken 232 Primaire literatuur 232 Secundaire literatuur 235 research data management 253 Kritische reflectie op gebruikte bronnen 253 Enkele suggesties voor nader onderzoek 262 Dankwoord 265 Summary 266 Curriculum vitae 268