De Sint-Janskerk dankt haar bekendheid vooral aan de Goudse glazen, maar in dit boek staat het parochieleven centraal. Hoewel Gouda – naar de maatstaven van de tijd – een tamelijk grote stad was, was er toch maar één parochiekerk. Het beleid van stads- en kerkbestuur was er dan ook op gericht de Sint-Janskerk werkelijk als bedehuis voor alle Gouwenaars te laten functioneren. In het enorme gebouw stond een vijftigtal altaren, die werden onderhouden door ambachtsgilden, geestelijke broederschappen en vooraanstaande families. Aan deze altaren waren tientallen priesters verbonden, van wie het boek een groepsportret schildert. Maar de regie berustte bij kerkmeesters en andere lekenbestuurders. Het boek probeert een zo nauwkeurig mogelijk beeld van vermogen en inkomsten van de kerk te reconstrueren; de kerk was arm. Andere thema’s zijn de liturgie aan hoofd- en zijaltaren, de bediening van de sacramenten, de kunstvoorwerpen, muziek en belichting die in de eredienst een rol speelden, de kerk als begraafplaats en als ruimte waar de doden werden herdacht, en de armenzorg. De parochie wordt gevolgd gedurende de laatste decennia van de vijftiende en het grootste deel van de zestiende eeuw. In die tijd deden zich twee ingrijpende veranderingen voor. Rond 1520 maakten de vele middeleeuwse heiligendevoties plaats voor een verering die zich op Christus concentreerde. De bijbel werd als het ware nieuw ontdekt, maar zónder dat men de katholieke moederkerk vaarwel zei. De tweede overgang was natuurlijk de invoering van de Reformatie na de aansluiting van Gouda bij de Opstand in 1572. Maar in de herinnering van de parochianen heeft vooral de grote kerkbrand van 1552 blijvende indruk gemaakt. Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Regie 24 2 Een zorgelijk bezit 66 3 Een volle liturgie 123 4 Van doopvont tot grafkaars 165 5 Belichaamde vroomheid 190 6 Klank en kleur, licht en geur 245 7 Het graf: een eigen plek 284 8 Herdenking 315 9 Drie verhalen 340 10 Werkers in het godshuis i: de leken 359 11 Werkers in het godshuis ii: de priesters 378 12 De armen zijn altijd bij u 416 13 Devotie 456 14 Korte kroniek van een omwenteling 509 Besluit 518 bijlagen Bijlage 1 De financiën van de Sint-Janskerk 532 Bijlage 2 Gilden en broederschappen 547 Bijlage 3 Liturgie 548 Bijlage 4 Belichten, beluiden en begraven 554 Bijlage 5 Vicarieën en officies 560 Bijlage 6 Jaargetijden 574 Bijlage 7 De financiën van de Heilige Geest 591 De volgende bijlagen zijn te vinden op de website van het Streekarchief Midden Holland in Gouda (www.samh.nl/eenkerkvoorheeldestad): i Het archief van de Sint-Janskerk ii Priesters in de Sint-Janskerk iii Altaren in de Sint-Janskerk iv Het middeleeuws archief van de Heilige Geest Summary 595 Afkortingen en verwijzingen 609 Archiefbronnen 611 Bronnenedities 621 Secondaire literatuur 624 Lijst van afbeeldingen 639 Lijst van tabellen en genealogieën 644 Register van persoonsnamen 646 Topografisch register 657 Register van zaken 661