Kampen lijkt in 1227 plotseling op het historische toneel te verschijnen. In de schriftelijke bronnen wordt de stad dan voor het eerst genoemd, en nog slechts terloops: als de plaats waar het Zutphense kapittel een visplaats bezit. Het moment van die eerste vermelding is opmerkelijk, aangezien Kampen in de veertiende eeuw een periode van grote bloei doormaakte. Bovendien blijkt uit archeologisch onderzoek dat de stad ook al in de dertiende eeuw over aanzienlijke middelen en organisatie beschikte. Hoe een stad met zo’n ontwikkeling pas in 1227 voor het eerst in de bronnen verschijnt, vormt een raadsel. Een passende voorgeschiedenis lijkt te ontbreken. Dit boek werpt nieuw licht op de ontwikkeling van Kampen. Het gaat langs verschillende wegen op zoek naar de kiem van de huidige stad. Die kiem wordt gezocht in een nederzetting uit het begin van de achtste eeuw. Voorwoord 7 Kampen en Amsterdam ..................................... 7 Inleiding 9 Het raadsel Kampen ........................................ 9 Doel en aard van dit onderzoek............................... 9 Opzet van dit boek .......................................... 10 Overzicht van de bij dit onderzoek gebruikte materialen........ 13 1 Het lege landschap 17 Het onderliggende landschap ................................ 17 Paleogeografische ontwikkeling van het Zuiderzee- en het IJssellandschap.......................................... 17 Vroegmiddeleeuwse bewoners en stamverbanden ............. 22 De gouw Salland ............................................ 23 2 Het dorp Kampen 27 Ontstaanshypothese ........................................ 27 Topografie ................................................. 29 Bewijs? .................................................... 29 3 Onverwachte groei 33 De Allerheiligenstormvloed van 1170. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Kamperveen ............................................... 36 4 Stadswording 39 Begripsbepaling ............................................ 39 De topografie van de vroegste ruimtelijke ontwikkeling ........ 39 5 Insteekhaven 65 Bij toeval herontdekt ........................................ 65 6 De topografie van de ruimtelijke ontwikkeling na het verdwijnen van de haven 85 Stagnatie van de centrale compacte ruimtelijke ontwikkeling en verdere groei parallel aan de rivier.......................... 85 Twee fasen oostelijke stadsuitbreiding ........................ 86 Twee noordelijke stadsuitbreidingen ......................... 91 7 Consolidatie van de jonge stad 97 Stadsbestuur ............................................... 97 8 Laatste groei van de nog middeleeuwse stad 103 Laatste middeleeuwse ruimtelijke ontwikkelingen ............. 103 9 Architectuur van de vroege dertiende tot en met de vroege zestiende eeuw 113 Houten bebouwing ......................................... 113 Sint-Nicolaas- of Bovenkerk ................................. 116 Raadhuis/wijnhuis, Schepenhuis en Schepentoren ............ 143 Onze Lieve Vrouwe- of Buitenkerk ........................... 170 De Huizen ................................................. 183 10 Het landelijke gebied rond Kampen 189 11 Samenvatting in beeld 199 Samenvatting 207 Verantwoording en dankwoord 209 Over de auteur 211