Het Hooglied, bekend in het Hebreeuws als Shir Hashirim (‘Het Lied der Liederen’), is een uitzonderlijk Bijbelboek: het kent geen plot, maar is een gedicht (volgens de overlevering van de hand van koning Salomo zelf) met als onderwerp de zuivere liefde tussen bruidegom en bruid in een arcadische sfeer van herders en schapen, wijngaarden, vossen en vogelzang. In de joodse traditie wordt het Hooglied gezien als een symbolisch geestelijk lied. Aan het begin van de zeventiende eeuw ontstaat in de Nederlanden echter een opmerkelijk religieus poëtisch fenomeen: het Hooglied wordt herhaaldelijk berijmd. Een groot deel van deze berijmingen is op melodie gezet om dienst te doen als zingbare tekst. Dit boek belicht een tiental van deze Hoogliedberijmingen. Daarbij wordt stilgestaan bij het milieu waarin de berijmingen zijn ontstaan, de dichters, hun beweegredenen, het proces van versificatie en de functie van muzikale vertolking. 'Deze originele studie ontsluit ten onrechte vergeten Hoogliedberijmingen van Nederlandse dichters uit de zeventiende eeuw en hun fascinerende interdisciplinaire context.' – Prof. dr. A.A. Clement, hoogleraar Muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht Inleiding 7 Begripsbepalingen 15 1 Hoogliedberijmingen in de religieuze cultuur van de Noordelijke Nederlanden 17 1.1. De strijdende kerk 17 1.2. Historische context 21 1.3. Ontwikkeling op religieus terrein 23 1.4. De Bijbel in de volkstaal 26 1.5. Omgang met de Bijbel 28 1.6. Geloofsbeleving in de praktijk 29 1.7. Visie op huwelijk en seksualiteit 30 1.8. De exegese van het Hooglied in de zeventiende eeuw 33 1.9. Het Hooglied in liedbundels 38 1.10. Vocale traditie en het kerkelijke lied 40 2 Wat voorafging aan zeventiende-eeuwse Hoogliedberijmingen 43 2.1. Exegetische benaderingen in de joodse traditie 43 2.2. Rabbijnse visies op het Hooglied 46 2.3. Het Hooglied in de vroegchristelijke traditie 47 2.4. Middeleeuwse exegetische benadering van het Hooglied 50 2.5. Het Hooglied in de middeleeuwse monastieke cultuur 51 2.6. Het Hooglied in de traditie tijdens de Reformatie 56 2.7. Literaire bewerking van het Hooglied vanaf de Middeleeuwen 58 2.8. Zestiende-eeuwse geestelijke lyriek 66 2.9. Muzikale vertolking van het Hooglied 68 3 De versificatie van het Hooglied 71 3.1. Humanistische invloed en filologische ontwikkeling 71 3.2. Vertolking van de Heilige Schrift 72 3.3. De allegorie als stijlmiddel 74 3.4. Het Hooglied als Hebreeuwse poëtische tekst 75 3.5. Het Hooglied als dialoog 77 3.6. Hoogliedversificatie als literair proces 78 3.7. Rijmloze verzen en metrum 78 3.8. Het Hooglied als bucolische zang 81 3.9. Het Hooglied als zangtekst 83 3.10. Functie van het Hooglied als zingbare tekst 88 4 De dichters en hun Hoogliedberijmingen 91 4.1. Karel van Mander (1548-1606) 93 4.2. Jacob Beeckman (1590-1629) 104 4.3. Jacobus Revius (1586-1658) 118 4.4. Hieronymus Vogellius (ca. 1579-1654) 139 4.5. Samuel Ampzing (1590-1632) 156 4.6. Arnoldus Altius (ca. 1606-1653) 166 4.7. Jacob Cats (1577-1660) 174 4.8. Franciscus Nicolai de Wael (1594-1670) 183 4.9. Johan de Brune (1588-1658) 190 4.10. Anoniem/Hendrick Jansz. Prins (?-1667) 224 5 Slotbeschouwing 239 5.1. Populariteit van het Hooglied 239 5.2. Ontstaan van het fenomeen Hoogliedberijmingen 240 5.3. Hoogliedberijmingen in een religieus gereformeerd milieu 240 5.4. De religieus-maatschappelijke achtergrond van de auteurs 241 5.5. Het gebruik van bronnen 242 5.6. De analyse van verstechnische aspecten 243 5.7. De verhouding dichterlijke vrijheid versus Schriftuurlijke gebondenheid 244 5.8. Literaire presentatie en het sacrale karakter van het Hooglied 246 5.9. De melodieën van Hoogliedberijmingen 247 5.10. Hoogliedberijmingen in een maatschappelijke, theologische en literaire context 248 5.11. Functie van Hoogliedversificaties 249 5.12. Hoogliedberijmingen na 1650 251 Geraadpleegde archieven 253 Digitale appendix 255 Bibliografie 257 Personenregister 275