Mondige minderheid vertelt voor het eerst hoe een kleine geloofsgroepering als de doopsgezinden een bijdrage heeft geleverd aan de vorming van de Nederlandse natie in de negentiende eeuw. Doopsgezinden promootten vrijheid in geloof, waren beducht voor orthodoxie en hechtten aan een samenleving waarin iedereen vrijelijk mee kon doen. Voor de Nederlandse burgers en voor het huis van Oranje zagen zij daarin een bijzondere taak weggelegd. In de negentiende eeuw volgden de veranderingen zich in een snel tempo op. Nederland was op staatkundig, sociaal-maatschappelijk, religieus en politiek terrein volop in beweging. Het land vormde zich gaandeweg tot een moderne natie. Al deze ontwikkelingen gingen ook aan doopsgezinden niet voorbij. Als een voorheen gedoogde minderheid, die pas vanaf de Bataafs-Franse tijd volwaardig kon deelnemen aan het publieke domein, vormden doopsgezinden eigen ideeën over de richting waarin de Nederlandse samenleving zich moest bewegen. In dit boek komt een diverse groep van doopsgezinde literatoren zoals Jeronimo de Vries en Adriaan Loosjes, wetenschappers zoals Matthijs Siegenbeek, Samuel Muller en Matthias de Vries en dominees zoals Freerk Hoekstra en Jan Brouwer aan bod en de wijze waarop zij in publieke teksten bijdroegen aan het debat over natievorming. Telkens wanneer het voor hen spannend werd kwamen zij in actie: in de overgang van de Franse tijd naar het Koninkrijk der Nederlanden, gedurende de Belgische Opstand, in de jaren rondom 1848 en in de periode daarna toen rooms-katholieken en antirevolutionairen zich roerden. Doopsgezinden spraken zich bovendien uit over actuele kwesties zoals de slavernij. Mondige minderheid werpt een verrassend licht op het verhaal dat doopsgezinden vertelden. Doopsgezinden lieten in de gehele negentiende eeuw niet na hun eigen stem te laten horen. Inleiding 9 Sam van Houten blikt terug 9 Doopsgezinden in een eeuw van grote veranderingen; onderzoeksvragen 13 Natie en religieuze betrokkenheid 14 Herinneringscultuur, mythen en beeldvorming – theoretisch kader 19 Periodisering, werkwijze en opbouw 25 1 ‘Bijkans alle denkbare Regeringsvormen’ Doopsgezinde ideeënvorming omtrent natie en staat, 1795-1815. Van Republiek naar Koninkrijk Staatkundige veranderingen 29 De aanloop, 1770-1795 32 De patriottentijd 32 Bataafs-Franse regering, 1795-1806 35 Gelijkwaardigheid en vrijheid 35 Dreiging voor het vaderland: een Engels-Russische invasie 38 Een zedelijke les, terug naar oud-Nederlandse waarden 43 Terugblik op een eeuw 45 Koninkrijk Holland, 1806-1810 50 Doopsgezind rampennationalisme 50 Watersnood in het rivierenland 56 Haarlemse kritiek op Lodewijk Napoleon 59 Provincie van het Franse Keizerrijk, 1810-1813 63 Verzet tegen de Fransen: Jeronimo de Vries 63 Doopsgezinde predikanten tegen Napoleon 70 Zorg over een zoon in de Garde d’Honneur 73 Oranje komt terug, 1813-1815 76 Doopsgezinde toewending tot Oranje 76 Doopsgezinde liederen voor Oranje 81 Matthijs Siegenbeek en de nationale identiteit 85 De Nederlandse taal en haar betekenis 86 Vaderlandslievende leerredenen 88 Preken onder Frans bewind 90 Preken voor het Koninkrijk 94 Conclusie 99 2 ‘De wederkeerige christelijke betrekking’ Doopsgezinde reacties op de Belgische Opstand, 1830-1840 De Belgische Opstand als kantelmoment 101 Burgermoed en burgertrouw 103 De inzet van Samuel Muller voor natievorming 108 Muller benadrukt de historische band tussen doopsgezinden en de overheid 114 Blaupot ten Cate en het gevaar van de Franse volksaard 117 Jeronimo de Vries’ verzet tegen buitenlandse invloed 123 Antikatholieke sentimenten bij Van Kampen 126 Het antikatholicisme van De Neufville 129 Hoekstra legitimeert militaire macht 133 Kops en Messchaert betuigen adhesie aan het leger 136 Yntema en zijn publieke ommezwaai richting vorst en natie 140 Conclusie 143 3 ‘De Vaderlandsche roem’ Doopsgezinden tussen bekrachtiging van de nationale staat en natiekritiek, 1840-1860 Bekrachtiging en kritiek 144 Abraham de Vries en zijn inzet voor Laurens Jansz. Coster 148 Een leven in dienst van letteren, kerk en bibliotheek 148 Haarlem en Coster 150 Nationaal-protestantse vieringen 153 Een hartstochtelijk pleitbezorger voor Coster 157 Nationale vieringen en hun functie 161 Marten Douwes Teenstra en zijn strijd tegen de slavernij 165 Kolonialisme, slavernij en kerk 165 Marten Douwes Teenstra, verlicht strijder tegen slavernij 167 Burgerlijke inzet en maatschappelijke emancipatie 171 Godsdienstige argumenten 174 Verlicht-beschaafde argumenten 177 Een optimistisch mens- en wereldbeeld als drijfveer 179 Slavernij onverenigbaar met het vrije Nederland, argumenten vanuit de geschiedenis 181 De slechte naam van Nederland als argument 184 Dezelfde burgerrechten binnen de natie als motief 186 De bewijsgrond van het schokkend geweld en lijden 188 Conclusie 191 4 ‘Het zuiver Nederlandsch karakter’ Doopsgezinden en het nationale verhaal in een veranderende politieke en maatschappelijke realiteit, 1860-1890 Nationale eenheid onder druk 193 Matthias de Vries en zijn redevoeringen 197 1860: Van Maerlant als wegwijzer van eenheid, vrijheid, verlichting 197 1863: viering vijftig jaar herstel van de Nederlandse onafhankelijkheid – conservatieve ideeën 200 1872: de herdenking van Brielle – een pleidooi voor vrijheid 204 1884: herdenking van de Vader des Vaderlands – over staatsmanschap 210 De Vries en zijn redes, kort resumé 216 Jakob de Hoop Scheffer en de doperse geschiedschrijving 217 Een nationaal doopsgezind verhaal 217 Het Nederlandsch Karakter 219 Een doopsgezinde bijdrage aan Het Vaderlandsch Album 226 Conclusie 233 Conclusie 235 Cramer en ‘de afgeloopen eeuw’ 235 Een minderheid die zich liet gelden 238 Opnieuw Cramer 243 Dankwoord 245 Gedrukte bronnen en bronpublicaties 246 Summary 262 Illustratieverantwoording 265 Personenregister 266 Curriculum vitae 269